Living Labs #3: het potentieel van de samenleving benutten

Leestijd: 10 minuten

Wat betekenen Livings Labs voor de Metropool Amsterdam? De komende weken geven we een podium aan diverse Living Labs binnen de regio. In deel 3 spreken we met Nora van der Linden, directeur van Kennisland en partner van Amsterdam Smart City. “Als we problemen willen oplossen moeten we de mensen waarover het gaat bij die oplossing betrekken.”

Een leefbare woonomgeving staat hoog op het prioriteitenlijstje van gemeenten. Allemaal willen ze dat hun burgers er prettig wonen, voorzieningen weten te vinden en zoveel mogelijk deelnemen aan de maatschappij. Maar hoe zorg je daar nou op een goede manier voor?

Daar heeft Kennisland-directeur Nora van der Linden duidelijke ideeën over. Haar organisatie onderzoekt en ontwerpt maatschappelijke vooruitgang op verschillende manieren, waaronder met social labs, een term die beter past bij de aard van de Kennisland-projecten dan living labs. Al vindt Van der Linden het belangrijk dat het begrip lab goed gebruikt wordt. “Die term wordt vaak gebruikt als excuus voor vrijblijvendheid, terwijl we daar juist vanaf moeten. Als je alleen maar af en toe een lab organiseert, verandert er weinig. Wat wij doen gaat over een andere manier van werken, van leren, van problemen oplossen. Wij willen iets veranderen dat onomkeerbaar is.”

Verhalen van de bewoners als startpunt

Feed Forward heet de social-lab-aanpak van Kennisland. De methode ‘neemt de verhalen van bewoners als startpunt voor het ontdekken waar hulp van het systeem van overheden en instanties beter kan aansluiten op de praktijk’. Het idee erachter is dat traditionele innovatiemethoden niet geschikt zijn voor sociale innovatie, omdat je bij een sociale innovatie de gewenste resultaten niet vooraf kunt vaststellen en je dus ook niet vooraf weet wat de uitkomst is. Tijdens een project wordt er continu geëvalueerd, bijgesteld en verbeterd, samen met de mensen waarover het gaat.

“We moeten het potentieel van de samenleving beter benutten”, legt Van der Linden uit. “We moeten met de mensen die problemen ervaren co-definiëren, co-onderzoeken en co-analyseren.” Het gaat in de projecten van Kennisland dus niet louter om de organiserende partijen, om de partijen die de opdracht uitzetten: het begint bij de mensen waarover de opdracht gaat.

Aangenaam oud worden in Amsteldorp

Zo deed de stichting in 2014 en 2015 een project in de Amsterdamse wijk Amsteldorp. In die wijk wonen relatief veel sociaal kwetsbare groepen: ouderen, mensen met een achtergrond als vluchteling of in de psychiatrie. “De gemeente vroeg ons om mee te denken over hoe mensen langer thuis kunnen blijven wonen, een complex en domeinoverstijgend vraagstuk.  Wij zijn eerst op pad gegaan om niet alleen met professionals van woningcorporaties en zorginstellingen te praten, maar ook met bewoners. We hadden toen nog geen probleem gedefinieerd, maar vroegen simpelweg: wat is er nodig om in deze wijk fijn oud te worden?”

Kennisland begon met een zogenoemde LabSprint in de wijk. Kennisland-medewerkers hielden twee weken lang elke dag open kantoor op een pleintje in de wijk. “In zo’n eerste fase halen we verhalen achter de cijfers op, bij bewoners, bij vrijwilligers, bij ondernemers. Hoe leven mensen in de wijk, wat missen ze? Die verhalen hebben we vervolgens gedeeld in een expositie: we hingen ze op aan waslijnen op straat.”

Credits afbeelding: Kennisland (rechten)

Bewoners over verbeteringen in de wijk

In de tweede fase van een social lab analyseert Kennisland samen met de betrokkenen de opgehaalde informatie. Welke ‘gaps’ zijn er tussen wat bewoners graag willen en wat de situatie nu is? “We evalueren het proces met alle betrokkenen. Ook onze valkuil is dat je vooral spreekt met mensen die makkelijk te vinden zijn. In een ander social lab in een verzorgingstehuis in Buitenveldert hadden we bijvoorbeeld geen contact gehad met bewoners op de gesloten afdeling, merkte een medewerker terecht op. We hebben later dus nog het verhaal van een bewoner met vergevorderde dementie toegevoegd.”

In de volgende stap van een social lab gaan de betrokkenen in gesprek over wat er verbeterd kan worden in de wijk. Zo bleek in Amsteldorp dat sommige oudere bewoners graag naar de begane grond wilden verhuizen en andere bewoners van de wijk juist naar een eerste verdieping. Als ze ‘gewoon’ zouden verhuizen, zouden ze veel meer huur moeten gaan betalen in hun nieuwe woning, en waarschijnlijk in een andere wijk geplaatst worden. Daarmee raken ze hun precaire netwerk in de buurt kwijt; het netwerk dat hen helpt boodschappen te doen en de tuin bij te houden, en dat er dus voor zorgt dat thuis blijven überhaupt mogelijk is. Twee woningcorporaties werkten aan tijdelijke regelvrije ruimte en Kennisland kon zo huizenruilweken organiseren, speciaal in Amsteldorp. Op basis daarvan werd later de mogelijkheid voor een corporatie-overstijgende huizenruil gelanceerd, in de vorm van een huizenruil-app, die mensen de mogelijkheid biedt om van woning te ruilen.

Het social lab leidt altijd tot nieuwe relaties tussen de bewoners onderling, maar ook tussen de bewoners en de instanties. Zo werd in Amsteldorp een buurtwandeling in het leven geroepen waarin bewoners ambtenaren en andere professionals mee op pad nemen om te laten zien wat er in de wijk speelt, Amsteldorp Ontdekt. De lokale buurtsupermarkt werd omgetoverd tot Buurtsuperman vanwege het gebrek aan een aantrekkelijke en laagdrempelige ontmoetingsplek in de buurt.

Waar doen, denken en leren hand in hand gaan

In de eindpublicatie over het Amsteldorp-project refereren de schrijvers aan het concept the adjacent possible van wetenschapper Steven Johnson: ‘een zone van naaste ontwikkeling, een soort schaduwtoekomst aan de rand van het bestaande systeem waarin een kaart zich ontvouwt met daarop talloze richtingen waarin het heden zich kan transformeren. The adjacent possible is een experimenteerplek waar doen, denken en leren hand in hand gaan.”

Er is geen silver bullet voor sociale innovaties, zegt Van der Linden. “Je kunt niet verwachten dat de huizenruilapp in een andere wijk vanzelf allerlei problemen gaat oplossen. Je moet eerst begrijpen waar bewoners mee zitten, en vervolgens hoe je organisaties kunt uitdagen en verbinden om anders te gaan werken. In elk project zijn de uitkomsten anders. Anders dan in andere projecten én anders dan verwacht.”

Leefwereld van jongeren begrijpen

Zo ging Kennisland in opdracht van de gemeente Nijmegen aan de slag met de vraag waarom er zo weinig jongeren naar het speciaal voor hen ingerichte werkloosheid-loket kwamen. “Voor de gemeente is dat een organisatorisch probleem. Wij gingen in gesprek met de doelgroep en kwamen er zo achter dat werkloosheid van sommige jongeren niet per se het belangrijkste probleem is. Ze hebben bijvoorbeeld geen startkwalificatie, ze zijn al jong zwanger of ze zitten in de schulden. Dan zie je dat er dus maatschappelijk problemen schuilgaan achter een beleidsvraagstuk van de gemeente. En dat je dat niet oplost als je de leefwereld van jongeren in die stad niet begrijpt.”

Het gaat Kennisland vooral om de principes die in deze social-lab-aanpak verscholen zitten. “De gemeente is gewend om al met een door hen gedefinieerd probleem in gedachten op pad te gaan, of om bewoners om inspraak te vragen. Maar dan ga je voorbij aan je eigen aannames en blinde vlekken, en aan de mensen die niet naar inspraakavonden komen. Als je tot oplossingen wil komen die van betekenis zijn voor bewoners en die de zwakke plekken van het systeem blootleggen, moet je openstaan voor een andere aanpak van stedelijke vraagstukken. Er zijn zó veel verschillende manieren om participatie te organiseren. Je moet geloven in het potentieel van de samenleving om samen te werken aan oplossingen.”

Kennisland is partner van Amsterdam Smart City. Hét innovatieplatform dat met innovatieve bedrijven, kennisinstellingen, overheden en creatieve burgers werkt aan betere straten, buurten en steden. Doe je mee?

Meer weten over het werk van Nora of haar collega’s?  Kom hier in contact. Of deel je ervaring en kennis over Living Labs met ons via m.vanvliet@amecboard.com

Bekijk hier deel 1 uit de serie Living Labs: Innovatie door buiten te spelen.
En hier deel 2: Goed testen in de stad versnelt uitrol innovaties

Tekst: Mirjam Streefkerk

Goed artikel?

Laat hier achter hoeveel sterren jij het waard vindt.

[Totaal: 1    Gemiddelde: 5/5]