Living Labs #1: innovatie binnenhalen door buiten te spelen

Leestijd: 10 minuten

Wat betekenen Livings Labs voor de Metropool Amsterdam? De komende weken geven we een podium aan diverse Living Labs binnen de regio. In deel 1 spreken we met Chandar van der Zande, die nauw betrokken was bij De Ceuvel in Amsterdam-Noord. “Als iets in een stedelijke context bij heel veel mensen werkt, is de kans groot dat het overal werkt.”

De Ceuvel is één van de meest duurzame en vernieuwende stedelijke experimenten in Europa. Het is een duurzame broedplaats voor creatieve en sociale ondernemers op een voormalige scheepswerf aan het Van Hasseltkanaal in Amsterdam-Noord. Chandar van der Zande begon bij De Ceuvel met een paar kleine experimenten. Hij had het terrein in Amsterdam-Noord leren kennen via vrienden die het restaurant daar uitbaten en ontmoette er geregeld andere creatieven. “Het was 2013, midden in de crisis. Initiatieven in de stedelijke ontwikkeling waren uniek, althans: de overheid deed niets. Burgers en bedrijven moesten dus zelf dingen in gang zetten.”

En dat gebeurde bij het stedelijke experiment De Ceuvel, dat zichzelf omschrijft als speeltuin voor innovatie en creativiteit. De groep architecten en duurzaamheidsexperts die in 2012 een prijsvraag van de gemeente won, kreeg de voormalige scheepswerf aan het Van Hasseltkanaal in Amsterdam-Noord voor tien jaar in bruikleen. Er zijn werkplekken voor creatieven, er is een café-restaurant, een drijvend hotel  en er zijn ruimtes voor verhuur. Maar bovenal wordt er ook geëxperimenteerd.

Ideale testomgeving: de stad

De stad is volgens Van der Zande een ideale testomgeving. “Steden gebruiken wereldwijd zo’n 3 procent van het landoppervlak, terwijl ze 75 procent van alle grondstoffen verbruiken en 60 tot 80 procent van alle CO2-uitstoot veroorzaken. Tegelijkertijd komen er in de stad veel mensen samen, veel ideeën en veel nieuwe technologie. Als iets in een stedelijke context bij heel veel mensen werkt, is de kans groot dat het overal werkt.”

Bij De Ceuvel startte Van der Zande verschillende projecten rondom de energietransitie en trad toe tot het bestuur van het Living Lab. Hij onderzocht nieuwe sanitatiemethoden en allerlei innovaties rondom de circulaire economie. Van der Zande werkte onder andere met aquaponics, een duurzaam ecosysteem voor het kweken van planten en vissen. “Ik kon zelf in een kleine kas aan de slag gaan met aquaponics, maar ik kon van dat kleine kasje ook een groot innovatieproject maken. Door aquaponics aan studenten te leren, de Hogeschool van Amsterdam erbij te betrekken voor onderzoek, het te linken aan een bedrijf en ervoor te zorgen dat in het restaurant het verhaal over duurzame voedselproductie verteld zou worden. Door met ons onderzoeksinstituut aan te sluiten bij een groot Europees consortium kunnen we nu op grotere schaal bijdragen aan onderzoek over de waarde van stadslandbouw voor buurten en gemeenschappen.”

In die kas legde Van der Zande dus de basis voor zijn ideeën over het Living Lab. “Van alles wat ik daar deed vroeg ik me of hoe ik écht impact kon maken. Wie kan bijdragen, wie kan hiervan leren? Welke maatschappelijke en culturele waarden worden hierdoor beïnvloed?” Via zijn werk bij De Ceuvel kwam Van der Zande in 2014 in dienst bij adviesbureau Metabolic, dat aan de wieg stond bij het ontstaan van het Living Lab en een rol speelde bij de bouw.  In 2016 werd Van der Zande voorzitter van De Ceuvel, dat was hij tot begin vorig jaar.

Niet alleen testen, maar zorgen dat het werkt in het echt

“Als bedrijf kun je innovaties binnenhalen door zelf buiten te spelen. Bij De Ceuvel klopten al flink wat bedrijven aan. Een Koreaanse startup die een slimme watermeter wilde testen, maar ook Amsterdams grootste nutsbedrijf Alliander. Die wilden bij ons een blockchainplatform testen, om peer-to-peer energieuitwisseling mogelijk te maken.” Het testen van alleen die innovaties is nooit een doel op zich. “We haken andere partijen aan: onderzoekers, de gemeenschap en de overheid. Want alleen met die verschillende belanghebbenden kun je echt impact maken.”

Wat maakt De Ceuvel volgens Van der Zande zo geschikt als Living Lab? “Je hebt aan de ene kant een populatie die geïnteresseerd is in innovatie en wil bijdragen aan een betere wereld. Daarnaast heb je een fysieke context: een locatie met een zelfstandig energienetwerk, een eigen watervoorziening en een eigen organisatie van reststromen. Je moet dus een plek hebben en een gemeenschap. Ik verwacht daarom ook veel van het Brainport Smart District, een nieuwe slimme woonwijk in Eindhoven waar van burgers volop participatie wordt gevraagd.”

Wetten en regels oprekken

En hoe zit het met die impact? Wat gebeurde er met de experimenten in De Ceuvel? Het experiment met Alliander, dat een decentraal energienetwerk tussen buren onderzocht is nu opgenomen in de investeringsnota voor de nieuwe wijk Buiksloterham. “Hiervoor heeft de overheid een experimentregeling toegekend aan verschillende projecten in het gebied, wat vrij uniek is”, vertelt Chandar. Het waterzuiveringssysteem op De Ceuvel heeft weer op een andere manier impact. “Volgens de wet mag je grijs water, water uit de gootsteen, niet in de grond laten zakken. Wij hebben daar een waterzuiveringssysteem neergezet dat dit water zuivert zodat dat toch kan. In het eerste jaar publiceerden we ieder kwartaal over de resultaten. Zo zetten we een nutsbedrijf aan het denken over het interpreteren van de regelgeving en hun rol in de nieuwe economie.”

Bestaande wetten en regels vormen namelijk een van de grootste obstakels voor living labs, zegt Van der Zande. “Ze zijn vaak ingesteld op een 19e en 20ste eeuwse economie, waar afval afval is en burgers een passieve rol spelen. Living Labs willen de regels van het huidige speelveld wat oprekken. Overheden moeten in Living Labs wat minder handhaven, maar juist proberen om mee te bewegen. Dan zullen ze zien dat ze bijdragen aan nieuwe verbanden, dat ze facilitator van de circulaire economie kunnen worden.”

Samenwerken met hogescholen is lekker snel schakelen

De samenwerking met een kennisinstelling vindt Van der Zande essentieel voor een Living Lab. Alleen zo creëer je duurzame kennis over een onderwerp, die anderen weer kunnen gebruiken. Hij werkt het liefst samen met hogescholen. “Die kunnen snel schakelen, snel studenten leveren die in korte tijd protoypes ontwikkelen of onderzoeken. Universiteiten vinden het denk ik nog moeilijk om zo praktijkgericht onderzoek te doen. Die willen N=100, maar de realiteit gaat veel sneller dan dat. Het heeft vaak weinig zin om een programma van vier jaar neer te zetten. AMS Institute vind ik trouwens een positieve uitzondering, zij zijn wel heel praktisch” .

Inmiddels is Van der Zande bestuurder-af bij De Ceuvel, maar als Metabolic-medewerker nog wel betrokken. Sinds kort is hij daarnaast voorzitter van De Warren, een wooncoöperatie dat betaalbare woningen wil realiseren in Amsterdam. Ook hier wordt gewerkt volgens de principes van het Living Lab, vertelt Van der Zande. “We publiceren over de stappen die we zetten, er worden al masterscripties over geschreven en de gemeente is aangehaakt. Ook hier is het idee dat wat we doen uiteindelijk op veel grotere schaal kan worden uitgerold.”

Groter en beter in de strijd tegen klimaatverandering

De Ceuvel is inmiddels wereldwijd bekend. Er zijn zo’n 150 rondleidingen per jaar, bijvoorbeeld voor hoogwaardigheidsbekleders uit Taiwan, de VS en Japan. Ook komen er veel vertegenwoordigers van onderzoeksprogramma’s langs. “In principe moet De Ceuvel in 2023 opdoeken, maar er zijn ideeën om De Ceuvel voor langere tijd aan te merken als gebied voor experiment. Ook als de rest van de wijk wordt herontwikkeld. We zijn nu met de gemeente aan het nadenken over De Ceuvel 3.0. De Ceuvel 2.0 was het meest innovatieve stukje van Amsterdam, 3.0 moet dat ook weer worden. Alleen dan groter en beter. En dat is hard nodig want we hebben nog maar tien jaar om de oplossingen voor een nieuwe economie te bedenken, te toetsen en op te schalen om de klimaatcrisis het hoofd te bieden.”

Metabolic is partner van Amsterdam Smart City. Hét innovatieplatform dat met innovatieve bedrijven, kennisinstellingen, overheden en creatieve burgers werkt aan betere straten, buurten en steden. Doe je mee?

Tekst: Mirjam Streefkerk.

Goed artikel?

Laat hier achter hoeveel sterren jij het waard vindt.

[Totaal: 6   Gemiddelde:  5/5]